انواع دانش [1]

بحث روی طبقه بندی انواع دانش، بسیار حائز اهمیت است زیرا انواع مختلف دانش دارای کاربردهای گوناگونی در مدیریت دانش هستند و همچنین مستلزم بکارگیری مدلهای بخصوص در مدیریت دانش می باشند. با مقایسه انواع دانش می توان درک بهتری از دانش به وجود آورد(ابطحی و صلواتی، 1385: 15).

سازمان ها با توجه به ماهیت و شرایط خاص خود طبقه بندی خاصی از دانش را ارائه می کنند، با وجود این بسیاری از محققان کوشیده اند تا طبقه بندی و ابعاد مختلف دانش را مشخص و تعریف کنند که مهم ترین آنها به شرح زیر است:

دانش اختصاصی، دانش شخصی، دانشی عمومی و دانش عرفی (بویسوت[2]، 1987)

اگر دانش به صورت رمز گذاری شده و توزیع نشده باشد، به عنوان دانش اختصاصی در نظر گرفته
می شود. در این مورد، دانش از قابلیت انتقال برخوردار است اما آگاهانه به یک گروه کوچک منتخب با هدف «دانستن» (برای مثال سود و قیمت سهام) محدود می شود. دانشی که نسبتاً رمز گذاری و توزیع نشده است، به
دانش تخصصی (مثل ادراکات، بینشها و تجارب) اشاره دارد. همچنین، دانشی که رمز گذاری و توزیع شده باشد به عنوان دانش عمومی (مثل، مجلات، کتابها، کتابخانه ها) در نظر گرفته می شود. سرانجام، دانش عرفی به دانشی گفته
می شود که رمزگذاری و نسبتاً توزیع شده است. بویسوت معتقد است این نوع دانش به طور آهسته از طریق فرایند اجتماعی شدن، آداب و رسوم و شهود ایجاد می شود.

دانش واقعی، مفهومی، انتظاری، و روش شناختی (ویگ[3]، 1993):

ویگ (1993) چهار نوع دانش را مشخص می کند: واقعی، مفهومی، انتظاری، و روش شناختی. دانش واقعی به داده ها و زنجیره های علّی، اندازه گیری ها، و متون مربوط است و معمولاً محتوای آن قابل مشاهده و تأیید است. دانش مفهومی شامل سیستم ها، مفاهیم، و دیدگاهها (مثل مفهوم سابقه کار، بازار سهام داغ) می شود. دانش انتظاری به قضاوتها، فرضیات و انتظارات دانشگران مربوط می شود. برای مثال شهود، الهام، اولویتها و اکتشافها که در
تصمیم گیریها استفاده می کنیم. سرانجام، دانش روش شناختی به استدلال، استراتژی ها، روش های تصمیم گیری، و فنون دیگر مربوط می شود. برای مثال، یادگیری از اشتباهات گذشته یا برآورد مبتنی بر تحلیلهای روند(قلیچ لی، 1388: 12).

 

دانش آشکار وپنهان (نوناکا و تاکیوچی[4] 1995):

یکی از معروف ترین طبقه بندی ها از دانش توسط نوناکا انجام گرفته است که این طبقه بندی، مبتنی بر نگرش پولانی (1962) در خصوص دانش است. نوناکا در این طبقه بندی، دو نوع دانش را معرفی می کند که عبارتند از:

 1 ـ دانش آشکار: دانشی است که عینی بوده و می تواند بصورت رسمی و زبان سیستماتیک بیان شود. نوناکا معتقد است که این نوع دانش مستقل از کارکنان بوده و درسیستم های اطلاعات کامپیوتری، کتابها، مستندات سازمانی و نظایر اینها وجود دارد. دانش صریح، دارای کدگذاری وبیان از طریق گویش است. علوم دانشگاهی مثال بارز این نوع دانش است(ابطحی و صلواتی، 1385: 15).

دانش آشکار می تواند در قالب واژگان و اعداد بیان و به شکل داده ها، فرمول، مشخصات، دستورالعملها و نظایر آن تسهیم شود. این نوع دانش می تواند به سادگی بین افراد به طور رسمی و نظامند منتقل شود(قلیچ لی، 1388: 13).

 2 ـ دانش نهان (پنهان): دانشی است که انتزاعی بوده و دست یابی به آن آسان نیست. لی و چوی به نقل از پولانی دانش نهفته را به این صورت تعریف می کنند: «دانشی که منابع و محتوای آن در ذهن نهفته است و به آسانی قابل دست یابی نبوده و غیر ساختارمند است.» این دانش از طریق تجربه و یادگیری عملی کسب می گردد و کد گذاری شده نیست. این دانش، دانش نانوشته ی سازمان است که بیانگر میزان تجربه و مهارت کارکنان است. نوناکا به نقل از پولانی در مورد اهمیت دانش نهفته گفته است که دانش آشکار باید متکی به دانش نهان (نهفته) باشد و یا ریشه در دانش نهان داشته باشد(ابطحی و صلواتی، 1385: 16).

از طرف دیگر، دانش پنهان بسیار شخصی است و فرموله کردن، انتقال یا تسهیم آن با دیگران سخت و دشوار است. مدلهای ذهنی، شهود و تصورات در این حوزه از دانش قرار می گیرند. دانش پنهان به طور عمیق در اقدامات و تجارب فرد و همچنین ایده آل ها، ارزشها، یا عواطف وی ریشه دارد. دانش پنهان در ذهن انسان موجود است و نمی تواند به آسانی بیان شود، در حالی که دانش آشکار می تواند به آسانی کدگذاری شود. هر دو نوع دانش مهم هستند. برخی از دانش ها همیشه پنهان باقی می مانند با وجود این، دانش ممکن است به صورت پویا بین پنهان و آشکار در طول زمان جریان یابد(نوناکا و همکاران 2000: 1ـ 20).

 

دانش نهان، دانش صریح، دانش نظری یا تئوریکی (جورنا[5]، 2001: 8):

رنه جورنا در مقاله ای با عنوان «انواع دانش و اشکال مختلف سازمانی » سه نوع دانش را نام می برد:

  1. دانش نهان: که قابل مشاهده نبوده و در تجارب، فرهنگ و ارزشهای یک فرد یا سازمان نهفته است.
  2. دانش صریح: آشکار و کدگذاری شده است.
  3. دانش نظری یا تئوریکی: دانشی است که از تخصص های عمیق افراد سرچشمه می گیرد ویژگی های این نوع دانش، بیشتر شبیه دانش نهفته است.

دانش محوری، دانش پیشرفته و دانش نوآوری (زاک[1]، 1999: 125ـ145):

به طور مشخص، دانش می تواند برحسب اینکه آیا محوری، پیشرفته، یا نوآورانه است طبقه بندی شود.
دانش محوری به معنی داشتن حداقل قلمرو و سطح دانش مورد نیاز برای «بازی در یک صنعت» است. داشتن این قلمرو وسطح از دانش، مزیت رقابتی یک شرکت را برای بلندمدت تضمین نمی کند. دانش محوری عموماً در اختیار اعضای یک صنعت است و بنابراین، مزیت کمی برای غیر اعضا فراهم می کند.

دانش پیشرفته، یک شرکت را به رقابتی ماندن قادر می سازد. یک شرکت ممکن است همانند رقبایش به طور کلی از میزان، قلمرو، یا کیفیت دانش مشابهی برخوردار باشد. با وجود این، محتوای دانش تخصصی، که اغلب در میان رقبا تفاوت می کند، تمایز دانش را موجب می شود. شرکتها ممکن است با این امید که بیش از رقیب می دانند، در همان موقعیت استراتژیک تصمیم بگیرند که صرفاً بر مبنای دانش رقابت کنند. آنها در عوض ممکن است تصمیم بگیرند برای آن موقعیت با متمایز کردن دانش خود رقابت کنند. برای مثال، آزمایشگاههای باکمن[2] در بازارهای خاص و بر اساس دانش پیشرفته خود در مورد به کارگیری ترکیبات شیمیایی منحصر در حل مشکلات درمانی مشتریانش، رقابت می کند.

دانش نوآورانه یک شرکت را قادر می سازد که صنعت و رقبایش را هدایت و بطور قابل ملاحظه ای خود را از رقبایش متمایز کند. دانش نوآورانه اغلب یک شرکت را به تغییر قواعد بازی خود قادر می سازد. بیگ سیکس[3] با افزایش تخصص خود در صنایع و خدمات ویژه، رقبایش را به طور واضح رهبری کرد. آزمایشگاههای باکمن با توسعه دانش نوآورانه خود به منظور ارائه خدمات وسیع تر به مشتریان به افزایش کارایی و کیفیت عملیات سازمانی کمک کرد(قلیچ لی، 1388: 14و15).

دانش نهان و آشکار (بلاکلر[4]،1995: 1025):

 بلاکلر (1995) هم در یک طبقه بندی از دانش، انواع زیر را شناسایی کرده است:

  1. دانش نهان. که این نوع دانش به سه دسته تقسیم می شود:

1ـ1 دانش فرهنگی. به فرایند دستیابی به ادراکات مشترک اشاره می کند. فرایندهایی نظیر جامعه پذیری و
فرهنگ پذیری.

1ـ2 دانش ذهنی. دانشی است که به مهارتهای مفهومی و توانایی های شناختی وابسته است و یک دانش انتزاعی است که در ذهن فرد نهفته است.

1ـ3 دانش مجسم. دانشی است که وابسته به عمل و اقدام افراد است. این نوع دانش به حضور فیزیکی افراد و معاملات رو در رو متکی است.

  1. دانش آشکار. در این طبقه بندی دو نوع دانش قرار می گیرند:

2ـ1 دانش نظامند. دانشی نظامند است و می تواند به گونه ای نظامند در روابط تکنولوژی، نقش ها و رویه های رسمی مورد تحلیل قرار بگیرد. همچنین این نوع دانش اشاره به دانش های جمعی و مشترک بین انسانها دارد.

2ـ2 دانش منظم. که در قالب علائم و نشانه هاست و می تواندبصورت کتاب و یا اطلاعاتی که بصورت الکترونیکی ردو بدل می شود، یافت شود(ابطحی و صلواتی، 1385: 18).

دانش انسانی، اجتماعی، و ساختاری (لانگ و فای، 2000: 113 ـ127):

دانش انسانی در مهارتها و تخصص افراد، موجود و معمولاً ترکیبی از دانش آشکار و پنهان است. این نوع دانش ممکن است شناختی یعنی تا حد زیادی ادراکی و انتزاعی باشد. دانش اجتماعی فقط در روابط بین افراد یا در درون گروهها به وجود می آید. برای مثال، یک تیم با عملکرد عالی، دانش جمعی خاصی را تسهیم می کند که بیش از جمع دانش تک تک اعضایش است. دانش اجتماعی یا جمعی عمدتاً دانش پنهان بوده، توسط اعضای تیم تسهیم
می شود و فقط در نتیجه همکاری اعضای تیم با یکدیگر توسعه می یابد. موجودیت این نوع دانش حاصل توانایی همکاری مؤثر اعضای تیم است. دانش ساختاری در سیستم ها، فرایند ها، ابزارها، رویه ها و روشهای سازمانی موجود است. این نوع دانش، آشکار و اغلب ساختار پذیر است. تمایز کلیدی بین دانش ساختاری و دو نوع دیگر این است که به نظر می رسد دانش ساختاری مستقل از افراد دارای دانش ایجاد می شود. این نوع دانش یک منبع سازمانی است و برای تکمیل شدن باید در اذهان افراد قرار گیرد(قلیچ لی، 1388: 15).

دانش نهفته، دانش آشکار، دانش فردی و دانش گروهی (لیدنر[5] و علوی، 2000: 115):

 لیدنر و علوی در طبقه بندی انواع دانش به چهار نوع دانش اشاره کرده اند:

دانش نهفته، که در زمینه اقدامات و تجارب افراد دارد و تشکیل دهنده مدلهای ذهنی افراد است.

دانش آشکار، که در مقایسه با دانش نهفته عمومیت بیشتری داشته و به راحتی قابل انتقال است.

دانش فردی، که در وجود فرد نهفته است و ریشه در اقدامات فردی او دارد.

دانش گروهی، دانشی است که در سیستم ها اجتماعی و فرهنگی یک سازمان نهفته است(ابطحی و صلواتی، 1388: 18 و19).

[1] Zack

[2] Buckman Laboratories

[3] Big Six

[4] Blackler

[5] Leidner

[1] knowledge

[2] Boisot

[3] Wigg

[4]  .Nonaka & Takeuchi

[5] Jorna